Қой туралы сипаттау мәтіні: жоспар, үлгі және сөздер

Қой туралы сипаттау мәтіні қойдың сыртқы түрін, мінезін, тіршілігін және пайдасын оқырманның көз алдына келетіндей етіп суреттейді. Жазғанда негізгі назарды қойдың белгілері мен ерекшеліктеріне аударыңыз. Төменде дайын үлгілер, бес тармақты жоспар, керекті сөздер және жиі кездесетін қателер берілген.

Қысқа үлгі

Төмендегі мәтін шағын жұмысқа немесе ауызша сипаттауға арналған. Онда жоспардың бес тармағы бір-екі сөйлеммен берілген.

Қой

Қой — төрт түліктің бірі. Оның денесін қалың әрі бұйра жүн жауып тұр. Басы сопақша, көзі момақан қарайды, аяғы жіңішке, тұяғы айыр. Қой — жуас мал: ол отармен бірге жайылып, шөппен қоректенеді. Адамға ет, сүт, жүн және тері береді. Сондықтан қазақ халқы қойды қазына деп бағалаған.

Сипаттау мәтіні деген не

Сипаттау мәтіні затты, жануарды, адамды немесе табиғат құбылысын суреттеп береді. Мұнда негізгі назар оқиғаға емес, заттың белгілеріне аударылады: оқырман кейіпкердің не істегенін емес, оның қандай екенін және немен ерекшеленетінін біледі. Сондықтан негізгі жүкті заттың сынын білдіретін сөздер көтереді.

Мектепте мәтіннің үш түрін жиі салыстырады: әңгімелеу, сипаттау және пайымдау. Әрқайсысының өз сұрағы бар, сол сұрақ мәтіннің түрін ажыратуға көмектеседі. Айырмашылықты бір қойдың мысалынан көру оңай:

Мәтін түрі	Сұрағы	Не істейді	Қой туралы мысал
Әңгімелеу	Не істеді?	Оқиғаны ретімен баяндайды	Таңертең шопан отарды өріске айдап шықты.
Сипаттау	Қандай?	Затты немесе құбылысты суреттейді	Қойдың жүні қалың әрі бұйра, аяғы жіңішке, тұяғы айыр.
Пайымдау	Неліктен?	Себебін дәлелдейді	Қойдың жүні қалың болғандықтан, денесі жылы сақталады.

Жазып отырып өзіңізді оңай тексере аласыз. Сөйлемдердің көбі қойдың белгісін атаса, мәтін дұрыс бағытта. Ал «Не істеді?» деген сұрақ көбейіп кетсе, сипаттау әңгімелеуге ауысқан.

Қой туралы мәтіннің жоспары

Жоспарсыз жазғанда ой бір жерден екінші жерге секіреді: алдымен жүні, сосын пайдасы, содан кейін қайтадан құлағы туралы айтылады. Төмендегі бес тармақ ойды ретке келтіреді. Қысқа мәтінде әр тармаққа бір сөйлем, ұзын мәтінде екі-үш сөйлем жазылады.

Кіріспе: қой қандай мал, оны қайда өсіреді.
Сыртқы түрі: денесі, басы, құлағы, жүні, құйрығы, аяғы мен тұяғы. Бастан құйрыққа қарай ретімен айтқан дұрыс.
Мінезі мен тіршілігі: отармен жайылуы, немен қоректенуі, дауысы, төлі.
Пайдасы: еті, сүті, жүні, терісі.
Қорытынды: қойдың адамға неге қажет екені және өз ойыңыз.

Жоспарды тапсырманың көлемі мен талабына қарай қысқартуға болады. Мұғалім тек сыртқы түрін сипаттауды сұраса, екінші тармақ негізгі бөлікке айналады, ал пайдасы туралы бөлікті алып тастаған дұрыс. Тапсырмада сөз саны көрсетілсе, алдымен соны есептеп алыңыз: сыртқы түріне мәтіннің ең үлкен бөлігі кетеді.

Кіріспеге қандай дерек алуға болады

Кіріспені жалпы сөзбен емес, нақты белгіден бастаған жақсы. «Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі» энциклопедиясында қой төрт түліктің бірі, жыл он екі ай жайылымда бағылатын, ауа райының қолайсыз жағдайларына көнбіс түлік деп сипатталады. Сол энциклопедияда қойдың 600-дей шөп түрін жейтіні және байырғы қазақ тұрмысында ең көп өсірілетін түлік болғаны жазылған.

Мәтінге халық дәстүрінен де бір дерек алуға болады. Төрт түлік туралы материалда халық аңызында қойдың пірі Шопан ата екені, ал қазақ қойды қазына, мырзалық санағаны айтылады. Мұндай бір сөйлем жеткілікті: негізгі бөлік бәрібір қойдың өзі туралы болуы керек.

Жоғары сынып оқушыларына арналған деректер

Ересек оқушы мәтінге тұқым атауын қоса алады. Қазақша Уикипедияның тізімінде Қазақстанда өсірілетін тұқымдардың қатарында еділбай, қаракөл және қазақтың арқар-мериносы аталады. Жүн түріне қарай биязы, биязылау, ұяң және қылшық жүнді қойлар ажыратылады. Бір-екі атау жеткілікті, әйтпесе мәтін анықтамаға айналып кетеді.

Толығырақ үлгі

Тапсырмада көлемді мәтін сұралса, әр тармақты бөлек абзац етіп жазыңыз. Үлгіні сөзбе-сөз көшірмей, өз байқағаныңызды қосыңыз: көрген қойыңыздың түсі, дауысы немесе қозысы туралы бір сөйлем жазуға болады.

Момын мал

Қой — төрт түліктің бірі, байырғы қазақ тұрмысында ең көп өсірілген мал. Оны бүгін де ауылдан жиі көруге болады.

Бұл үлгідегі қойдың денесін қалың жүн жауып тұр. Жүні ақ әрі бұйра. Басы сопақша, көзі момақан, құлағы екі жаққа салбырап тұр. Аяғы жіңішке болғанымен мықты, тұяғы айыр. Кейбір тұқымдарының құйрығы ірі әрі майлы келеді, ал кейбір қошқарлардың мүйізі иіріліп өседі.

Қой — момын, жуас мал. Ол отармен бірге жайылады, негізгі азығы — шөп. Қозылар анасының соңынан қалмай, маңырап, ойнақтап жүреді.

Қойдың пайдасы көп. Етінен дәмді тағам жасалады, сүтінен құрт пен май алуға болады. Жүнінен киіз басылады, ал терісінен тон мен ішік тігіледі.

Қой сырттай қарапайым көрінгенімен, адамға берері мол жануар. Сондықтан ол халқымыздың тұрмысында ерекше орын алған.

Бұл үлгіде әр абзац жоспардың бір тармағына сәйкес келеді: бірінші абзац — кіріспе, екіншісі — сыртқы түрі, үшіншісі — мінезі мен тіршілігі, төртіншісі — пайдасы, бесіншісі — қорытынды. Көлемді өзгерту керек болса, екінші абзацты кеңейтіңіз немесе қысқартыңыз.

Қойды сипаттауға керекті сөздер

Сипаттау мәтінінің сапасы сөз қорына байланысты. «Әдемі», «жақсы» деген сөздер оқырманға ештеңені көрсетпейді, ал «бұйра», «момақан», «айыр» деген сөздер нақты белгіні атайды. Төмендегі кестеден керегін таңдап алыңыз.

Нені сипаттайсыз	Сөздер
Жүні	қалың, бұйра, ұзын, биязы, ұяң, қылшық, ақ, қара, қоңыр
Денесі	ірі, шағын, жұмыр, семіз, арық
Басы мен құлағы	сопақша бас, салбыраған құлақ, момақан көз
Аяғы мен тұяғы	жіңішке аяқ, мықты аяқ, айыр тұяқ
Мінезі	момын, жуас, үркек, топтасып жүретін
Қимылы мен дауысы	жайылады, оттайды, күйіс қайырады, маңырайды, қоздайды

Қойдың жасына, жынысына қарай атаулары

Қазақ тілінде қой жасына және жынысына қарай әртүрлі аталады. Мәтінде осындай бір-екі атауды дұрыс қолдану сөз қорыңызды көрсетеді.

Қозы — қойдың төлі.
Марқа — ерте туған үлкен қозы.
Тоқты — қойдың алты айдан асқан төлі.
Ісек — екі жасар еркек қой.
Саулық — қоздаған қой.
Қошқар — тұқымға жіберілетін еркек қой.

Сөйлемді бастауға көмектесетін тіркестер

Кіріспеде: «Төрт түліктің ішінде…», «Қазақ даласында…».
Сыртқы түрін сипаттағанда: «Денесін … жауып тұр», «Басы …, көзі …».
Мінезін сипаттағанда: «Мінезі …», «Ол отармен …».
Пайдасын айтқанда: «Қойдың пайдасы …», «Жүнінен …».
Қорытындыда: «Сондықтан …», «Менің ойымша …».

Мәтінді қалай қызықты етуге болады

Теңеу қолданыңыз: «қозының жүні мақтадай ақ», «отар алыстан бұлт сияқты көрінеді».
Мәтел қосыңыз. Халық малшы еңбегінің бекер кетпейтінін «Қой бақтым — қоңырау тақтым» деп мәтелдеп түйген. Бұл тіркесті кіріспеде немесе қорытындыда келтіруге болады.
Басқа сезім мүшелері арқылы байқаған белгілерді де жазыңыз. Қойды сипап көрген болсаңыз, жүнінің қолға қалай тигенін, маңырағанын естіген болсаңыз, дауысын сипаттаңыз.
Сөйлем басын өзгертіп отырыңыз. Қатарынан бірнеше сөйлем «Қойдың…» деп басталмасын: кейде «Ол», «Бұл мал», «Момын жануар» деп жазыңыз. Қысқа сөйлемдерді біріктіріп жазғыңыз келсе, құрмалас сөйлем туралы слайд көмектеседі.
Тарихи дерек қосыңыз. Власть басылымындағы материалда ХХ ғасырдың басына дейін қой сүті қазақтың сүт тағамдарының негізі болғаны айтылады. Мұндай дерек қорытындыға жарайды.

Суретке қарап немесе ауызша сипаттау

Тапсырмада қойдың суреті берілсе, алдымен суретке бір минут қарап, көзге түскен белгілерді қатарынан жазып алыңыз: түсі, жүні, тұрған жері, қасындағы қозысы. Содан кейін сол белгілерді жоспардың екінші және үшінші тармақтарына бөліңіз. Негізінен суретте көрініп тұрған нәрсеге сүйеніңіз. Болжам жасасаңыз, оны «шамасы», «сияқты» деген сөздермен белгілеңіз.

Ауызша сипаттағанда сөйлемдер қысқа болғаны жөн. Алдын ала бес тармақтың әрқайсысына бір тірек сөз жазып алсаңыз жеткілікті: момын, бұйра, отар, жүн, қазына. Тірек сөздер ойдың ретін сақтайды, ал мәтінді жаттап алудың қажеті болмайды.

Суреттегі қозы

Көктемгі шөптің үстінде анасының қасында тұрған ақ қозы

Қозы — қойдың төлі. Суреттегі қозының денесі кішкентай, жүні ақ, құлағы тік. Аяғы ұзын әрі жіңішке. Ол анасының қасында, жасыл шөптің үстінде тұр. Шамасы, жақында ғана туған.

Жиі кездесетін қателер

Қате	Қалай жазылған	Қалай түзетуге болады
Оқиғаға ауысу	Шопан қойды айдады, қой қашып кетті, біз іздедік.	Отардағы қойлар бір-біріне жақын жүреді, үркек келеді.
Белгілерін сипаттамай тізу	Қойдың басы бар, құлағы бар, аяғы бар.	Қойдың басы сопақша, құлағы салбыраған, аяғы жіңішке.
Жалпы сөздер	Қой өте әдемі әрі жақсы жануар.	Қойдың ақ жүні бұйраланып, күнге шағылысады.
Басқа малмен шатастыру	Қойдың тұяғы тұтас, тақ болады.	Қойдың тұяғы айыр болады.

Тағы екі қатені есте ұстаңыз. Бірі — ретсіз жазу: жүнінен кейін пайдасына, сосын қайтадан көзіне оралмаңыз, бір тармақты аяқтап барып келесісіне өтіңіз. Екіншісі — дайын мәтінді толық көшіру: бірнеше сөйлемді болса да өзіңіз құрастырыңыз.

Тапсыру алдында тексеруге арналған бес сұрақ

Мәтін оқылғанда қойдың бейнесі көз алдыңызға келе ме?
Тапсырмада сұралған тармақтардың бәрі айтылды ма?
Сын есімдер жеткілікті ме, әлде тек зат есімдер тізіліп тұр ма?
Бір сөз қатарынан бірнеше рет қайталанған жоқ па?
Кіріспе мен қорытынды негізгі бөліктен анық ажыратылып тұр ма?

Бұл жоспарды түйе, жылқы, сиыр немесе ешкі туралы жазғанда да қолдануға болады. Мал шаруашылығы мен атаулары туралы қосымша білгіңіз келсе, қой шаруашылығы туралы слайдты және төрт түліктің терісіне қатысты тілдік бірліктер туралы материалды оқып шығыңыз.

Жақсы сипаттау мәтіні көлемімен емес, дәлдігімен ерекшеленеді. Алдымен жоспарды жазып алып, әр тармаққа нақты белгілер қосыңыз, соңында мәтінді бір рет дауыстап оқып шығыңыз.