Шоң би және оның дәуірі

Зейті Ақышевтің «Жаяу Мұса» тарихи романынан келтіріп отырған Ресей империясының отарлау саясаты туралы сөз болады. Роман оқиғалары XIX ғасырдағы Қазақстан халқының әлеуметтік­ экономикалық, саяси, жағдайын сипаттайды. Біз қысылып отырған XIX ғасырда қазақ даласында берген билер туралы, әсipece Шоң би туралы, оның туралы айтылған. «… Керейден шыққан Мүсет би тыл сөз бермейтін шешен, аттыға жол бермейтін көсем болыпты. Әкесі Жылкелді деген дүниеде ынжықтан Мүсет сияқты адам да туады екен­ау!» ­ деп бұған ел таң қалады екен…» «… ­ Шоң би аға сұлтан болғанда бұл сияқты ел тонау жоқ еді. Боштай аға сұлтан болып еді, кез тартатын қыз­келіншекке қырғидай тиді бірақ көпке бармады. Халықтың қарғысына қалды. Отыз жеті мүшелінде қыршыннан қиылды. Шоман бидің баласы аға сұлтан болып көзіміз ашыла ма деп едің, онан мынау. Көзіміз ашылмайды екен той, қайда барып паналаймыз, құдай­ау, көресің бе мұндайды көрмейсің бе? Көзің ағып кетті ме. Алсайшы қырыла, — деп еді шал…» «… Шоң би жасы сексеннен асып, жағы түсуге жақындағанда өзінің орнына көзі түркіде Баянауыл аға сұлтандығына Тұрсынбай баласы Боштайды қойғызды. Боштай аға сұлтан болғанда жиырма екі жаста еді…» «… Арғы аталарынан қалған обырлығы мен озбырлығына қолына шен тиген соң паңдық қосылды. Шоң бидің қалдырып кеткен өсиеті елге жексұрын көрінбеу, елді, жауға бермеу, жетімі мен жесірін ағайын арасын ашпау, кеуде көтермеу, басыма бақ қонды екен деп малға, жерге қызықпау еді Шоң өлген соң ол өсиетін Тұрсынбайдың өзінен бастап, балаларына дейді ұмытып кетті…» «… Россияның мұнан бұрынғы тарихы парақор соттан құтыла алмай­ақ келген. «өнетін болса пара алмайтын сот болмайды» — деп өңештегендер де болды. Пара алмаса немен күн көреді ол? Еңбек ақысы аз. Бала бар, шаға бар. Талапкер мен айыпкердің өзі бұйырғандай саналатын. Сот реформасы бойынша ic қаралғанда сот құрамында кеңесін билер отыратын болды. Ол — халық деп аталады. Бірақ оған да екінің бірі ене алған жоқ…..